NGÔN NGỮTue Ton |
Gởi
một bài đến các bạn vào những ngày cuối năm tây. Mọi việc trên mặt báo
toàn quyền của các bạn. Nhưng tôi cũng yêu cầu được đăng xuất xứ bên cạnh tag
như lần trước tôi đã giải thích vì muốn cho cái blog cô đơn có thêm vài
visit sau khi bị "blocked"; hơn nữa ghi xuất xứ là việc rất thông
thường, không làm hại uy tín của nơi đăng tải.
Về
cá nhân tôi sinh 1939 nhưng hiện nay vẫn cuốc đất tuy không hung hãn
như mươi năm trước. Nhờ có một số đất rừng không có giá trị địa ốc, tôi
ngày nào cũng phải đi bộ như ra đường lấy thư, xuống bờ hồ cho vịt ăn
bắp, xuống barn nuôi hai con heo báo cô mà mấy đứa cháu ngoại mua lầm
tường là mươi ký thì nay đã trăm ký. Mùa nầy lạnh, phải lo dọn củi đốt
trong nhà cây. Không tiền mua 'golf cart' mà hóa ra hay. Hai tháng trước
đau đầu gối thì con gái châm cứu và trị bằng aspirine, vừa bổ tim. Ăn
rất nhiều, ăn chi cũng ngon, có khi chỉ muối tiêu mà cũng qua cầu như
cao lương mỹ vị. Thỉnh thoảng ăn muối tiêu cho có hương vị nghèo, chắt
vo, mua vàng để vượt biên khi CS chiếm hết vùng đất sống; Mỹ cộng mà
cọng với VC thì con dun cũng chết.
Tôi
thấy xưa kia người Singapore không phải CS mà ủng hộ lục địa vì dòng
máu; ngày nay có những cú đánh chéo (ngụy trang chống Bắc Kinh) như Đại
Kỷ Nguyên, như Pháp Luân Công sửa soạn một dung môi Tàu. Đại Kỷ Nguyên
là tiếng Việt Tàu, Pháp Luân Công là một thứ Phật Giáo bựa, pha chế có
phương pháp hơn Thanh Hải mà thôi.
Nhưng
tôi rất "Tàu" vì theo tôi chữ Hán đóng vai trò quan yếu như tiếng Pháp
với tiếng Anh từ ngày quận công Normandie chiếm hải đảo. Nhìn thì thấy
cái chi cũng Pháp: president, senate, congress, budget, poetry, dentist
...Tôi không nhạo Khổng Tử "thuật nhi bất tác" như có người nói KT cóp
những tinh anh của giống Bách Việt. Thuật nhi bất tác có nghĩa là lấy
những chân lý tự nhiên, ví dụ "nhân chi sơ tánh bản thiện", "tam tài,
thiên địa nhân" cũng như Phật nói Phật chỉ lập lại những điều của tam
thế chư Phật. Tôi thích Tàu như GS NGuyễn Đăng Thục đã khen: chế ra
thuốc súng, phát minh địa bàn... nhưng không dùng cho chiến tranh.
Nhưng
cái Tàu của tôi hoàn toàn khác với cái Tàu trong bức hình tập đoàn tám
bác sĩ trong đại hội y khoa Huế 2017 tại Costa Mesa. Hình không phụ chú,
không biết VN hay Tàu thiệt. xuất xứ
chữ Ai Cập xưa
noái dư rứa, ai làm chi tui?
tôn thất tuệ
Hy vọng quí vị còn nhớ chương trình TV đố vui để học thời
VNCH. Xin gợi lại một kỳ do Cao Thanh Tùng điều khiển. Thầy Tùng nói
giọng Nam, được nhiều người biết vì thầy đàn trung hồ cầm, cello, với Tiếng Tơ Đồng của
Hoàng Trọng, ban nhạc qui tụ hầu hết danh ca như Thái Thanh, Kim Tước,
Mai Hương, Anh Ngọc v.v…. Thầy nói bắt đầu bởi cái dễ nhất, với một câu
đầy đủ, hình như: ‘hãy đi cẩn thận, kẻo “hục” chân té xuống bùn. Em hãy
đánh vần chữ 'hục’. Trò
đáp: HỤC. Thầy nói là sai, phải đánh vần là HỤT. Nếu thầy hỏi tôi, tuy
tôi nghe là “HỤC” tôi vẫn trả lời đúng như thầy muốn, và viết cũng vậy.
Nếu làm luật sư bênh vực học trò, tôi sẽ hỏi: thưa thầy, thầy là nhạc
sĩ, thầy muốn học trò viết ám tả lối Pháp hay ám tả âm nhạc (dictée
francaise ou dictée musicale), thân chủ cuả tôi theo lối ám ký âm nhạc,
nghe sao viết vậy.
Dictée
là món khốn nạn nhất cho học sinh Việt chúng tôi. Danh từ số nhiều thêm
S hay X không đọc thành một âm, khác tiếng Anh có thêm âm S hay Z. Lại
có cái trò E câm thêm vô tĩnh từ hay quá khứ phân từ; động từ nhóm thứ
nhất thì tùm lum, số ít và số nhiều đọc như nhau (il aime, ils aiment);
lại quá nhiều chữ đồng âm (le président; en présidant). Muôn ngàn thứ
lắc léo, phải nhanh trí mà làm accord. Mấy trự học trường Tây còn khốn
khổ nữa, viết dictée quá một số lỗi thì không được thi tiếp.
Cùng với nền móng 500 năm từ thời Ronsard với tuyên ngôn bảo vệ và làm sáng sủa tiếng Pháp, tinh
thần dictée đã duy trì giềng mối của tiếng Pháp; có thời như một mặc
định, các hiệp ước quốc tế đều thêm một bản tiếng Pháp cho rõ. Hai ngôn
ngữ khác mà tôi có biết là tiếng Việt và tiếng Anh đều áp dụng tinh thần
nầy. Từ nhỏ, thế hệ của tôi ở Huế chỉ viết đúng ch/tr; s/x, vd, dấu mũ;
nhưng chợt ruột với hỏi ngã, c/t; có g không g, oi/oai … khi viết ám
tả và làm luận. Tiếng Anh, bạn phải viết thành ba chữ từ một lối phát
âm: to go, too cold, two dollars. Tiếng Anh còn bù đắp chỗ không phát âm
đầy đủ bằng dấu riêng. He said: I’m busy readin’. (reading).
Nhà
tôi nói giọng nam, tui nghe “đi chợ nhớ nhắc em mua hột dịch” nhưng bà
viết “hột vịt” cùng các món khác cần mua như “bún” (nói là búng). Tôi
hiện còn rất khó khăn với chính tả nhưng không thể quên: sửa chữa / sữa
chửa (sữa của gái mang bầu).
Những
thứ ẩu xị không có dấu, thêm rất nhiều quái thai đã bắt đầu từ HCM
trong tài liệu thần thánh gọi là di chúc. Trang web của cựu sinh viên Y
Khoa Huế có đăng một bài phân tích của GS Lê Bá Vận*, chỉ rõ HCM không
rõ ngôn ngữ mà thêm đủ thứ làm như tài ba. Tác giả viết: Đến nay vẫn chưa hiểu tại sao và từ bao giờ Hồ Chí Minh có lối viết chính tả lạ thường như vậy. Dù sao, dùng f, dùng z. không phân biệt hỏi ngã… thì được thấy rõ ở tiếng Trung Quốc. Học vấn thì dở dang, văn hóa thì tầm thường... thì dương danh tất trông vào giảo hoạt thiên phú. (xem link bên dưới) Nếu
xưa kia HCM được nhận vào trường bảo hộ để phục vụ mẫu quốc, có lẽ ông
theo lối ám tả, đơn xin học được thuê viết với vài lỗi văn phạm.
Nếu
tôi không lầm, Tàu có nhiều thứ tiếng như Quảng Đông, Hẹ, Tiều… chỉ là
các lối phát âm nhưng chữ viết đều giống nhau, cho nên học quan thoại
rất dễ. Nghe nói, dân tộc Việt có ngôn ngữ thống nhất hơn các ngôn ngữ
khác, nghĩa là nói chung, các vùng có thể hiểu nhau, trừ vài tiếng riêng
như ngoài bắc, ốm là bệnh trong khi ở từ Huế vô Nam có nghĩa là gầy.
Nếu
mọi người chấp thuận quan niệm dictée francaise và đồng thuận một số
qui ước thì chữ viết là một nguồn phúc lợi lớn lao. Nhưng tiếng Việt bây
giờ rất bừa bãi; nhưng hãy trở về ký tự. Và trong chuyện nầy mà thôi
cũng đã lắm điều.
Một
luật sư hiện ở Úc (còn thêm danh hiệu bác sĩ y khoa Huế) cho biết từ
rày ông chỉ dùng dấu hỏi mà bỏ dấu ngã trên Facebook. Dễ hiểu vì người
Huế không phân biệt hỏi ngã. Nhiều người nêu ý kiến nầy nọ. Có một
comment đốp chát: dấu hỏi khác với dấu ngã; ỉa khác với đái tuy gần
giống nhau; không lẽ bạn chỉ ỉa không, hay đái không mà thôi!
Nếu ông đem lối viết theo ám ký âm nhạc qua tiếng Anh khi hành nghề thì ông ta ít nhất sẽ dùng một chữ “to” cho ba trường hợp:going to school, too early và two persons.
Nếu
ông phải viết một chứng từ gì thay cho thân chủ, một lý đoán theo lối
nầy thì thật nguy hiểm. Nhiều trường hợp, phải viết con số và dấu chấm
câu bằng chữ, không lẽ luật sư viết: he, she... has to pay to thousands
pounds. Dĩ nhiên ông không làm vì cần sự minh bạch, tòa Úc không xập xị
xập ngậu, tòa có thể cấm hành nghề. Vậy sao ông bỏ cách thức nầy trong
tiếng Việt. Máy thu âm không phản ứng gì khi thu hai mệnh đề ‘tôi ngồi
nghĩ’ và ‘tôi ngồi nghỉ’ không phân biệt hỏi ngã, nhưng một con người
nghe đọc như vậy thì nhìn xuống chữ viết để biết kẻ nói đang mệt về thể
xác hay đang suy gẫm chuyện gì. Hai hành vi khác nhau vô cùng. Người
không phải là máy. Trong một mức độ khá rộng lớn, suy tư chính là ngôn
ngữ nói hay viết trong đầu. Nếu một luật sư không phân biệt rõ rệt,
không quan niệm rõ rệt thì tôi không dám nhờ biện hộ dù tòa nói ngôn ngữ
khác tiếng Việt.
Tiến
sĩ Bùi Hiền, người “nắm cặt Mao Hồ và được em gái hậu phương Đoàn Hương
nắm cặt hậu thuẩn”, theo lối phát âm ngoài Bắc đã đồng hóa ‘trái chanh’ và ‘mái tranh’ th ành một chữ mới là canh; hỏa châu và con trâu đều là câu. Người ta cố làm cho sáng sủa ngôn ngữ như Ronsard, còn mình thì làm cho tối tăm thêm.
Nguy
hiểm và lạ lùng trong tiếng Việt là lối phát âm khác nhau ở phụ âm
ch/tr; s/x v/d và luôn cả nguyên âm ây/ay; ít/ích. Còn thêm, tuy không
nhiều người nói: d/r, nh/d; nổi tiếng nhất vẫn là lối Hà Lam Linh (Hữu
dụng để trại tên môt bộ phận cơ thể nếu đọc cho đúng sẽ gây đột quỵ).
Hãy nhìn chữ “VỊT”, nó thành “dịt” và đi thêm thành “dịch”. Người có học
nghe: ‘con dịch nầy bị dịch’ sẽ viết ‘con vịt nầy bị dịch’. Hãy nhìn chai bia Con Cọp BGI thì thấy hai chữ: La Ve. Người mình thường đọc tiếng tây cuối với ière thành ‘de’ như ‘vô số de’ tức là số lùi arrière. La bière, tức là ‘La de’ chứ không phải ‘la ve’.
(âm ‘dê’ dùng nhiều; pièce de rechange, đồ phụ tùng, Việt hóa là ‘đồ
dét’; gens de panier, cái thúng, là ‘ba de’, du côn ngoài chợ).
Tiếng Anh thì may hơn; khác nhau chút đĩnh ở nguyên âm. Ví dụ chữ Stop ở
góc đường. Nguyên âm lúc đầu rất ấm, ở cổ gần chữ O có nón, tiến lên
mũi thành O; bây giờ gần như A. Xì táp. Nhưng không bao giờ biến qua
Shtop, Ztop, Stob, Sdop…Việc ký tự không gặp khó khăn. Tôi có học một
giờ tiếng Đức với ông Ferkinhoff ở Huế và nghe nói tiếng Đức không có
biệt lệ, trong cách viết và đọc. Mừng cho quê nhà của Beethoven, Brahms.
Có
bốn khuôn mặt không dùng chữ viết: Socrate, Jesus, Khổng Tử và Thích
Ca. Nhưng chữ viết của môn đệ ghi lại lời thầy vô cùng quan thiết cho sự
sống tâm linh của nhân loại. Lối ký tự trong công việc nầy rất rộng lớn
nhưng cũng gồm những việc rất nhỏ như hỏi ngã. Trong vòng ảnh hưởng của
Tàu, VN cũng như Nhật đọc Hán tự theo lối riêng nhưng quá nhiều đồng âm
dị nghĩa, học trò phải xem tự điển thì thấy ký tự khác nhau không lầm
lẫn. Chữ “minh” theo cách viết vừa là tối (cõi u minh) và sáng (minh
bạch). Vậy thì sao chúng ta bỏ dấu hỏi hay ngã. Nếu ông luật sư hay
Mathieu Trần chọn dấu hỏi và viết tự truyện, người đọc sẽ thấy hai đấng
nam nhi không bao giờ có chút hoạt động trí nảo, chỉ lo nghỉ mệt ví như
vì uống quá nhiều, phung phí sức lực.
Ngôn
ngữ mang theo mình không gian và thời gian. Hoàng Xuân Hãn đã dùng ngôn
ngữ học (so sánh các biến dạng v.v…) để lượng định mức khả tín của sử
liệu khi viết cuốn Lý Thường Kiệt (ĐH
Vạn Hạnh tái bản trước 75). 1911, để giải thích một chữ mới “fossil
poetry” (nền thi ca hóa thạch) để mô tả ngôn ngữ, Glenville Kleiser
viết: Words embody facts of history or conviction of the moral common
sense; so far as that moral sense may be perverted, they will bear the
witness and keep a record of that perversion. (ngôn tự hiện nguyên các
sự kiện lịch sử hay sự tin tưởng vào một nền luân lý theo lẽ thường; và
ngay cả khi ý nghĩa luân lý nầy đã méo mó thì ngôn từ lại là chứng nhân
và mang dấu tích của sự sai lạc nầy). Kinh Di Đà có câu: xứ Cực Lạc
không có tội ác huống là các danh xưng tội ác; nhưng theo ngữ học thì
nói: xứ Cực Lạc không có tội ác nên không danh từ về tội. Vậy nơi nào có
nhiều tiếng về tội ác, có khoa tội phạm học, nơi ấy nhiều tội phạm.
Danh từ "Xi đa" (sida, aids) xuất hiện sau khi bệnh aids lan rộng ở VN;
bệnh nầy cũng hoành hành ở Lào cho nên cây cầu trên sông Mekông bắc qua
Thái được gọi là The Aids Bridge.
Chẳng
hiểu bằng cách nào, khoa ngữ học cho rằng phải mất 16…ngàn năm một ngôn
ngữ mới thành hình đến mức diễn đạt những ý tưởng trừu tượng mạch lạc,
dung hợp tốt đẹp với những điều cụ thể, diễn tả dễ dàng những gì muốn
nói; lúc ấy ngôn ngữ là một cây nhân sinh, có đời sống riêng tuy dính
liền với đời người và người đời. Tin như vậy thì thành ngữ “bốn ngàn năm
VN” chỉ cho thấy sự lâu dài chứ không định lượng thời gian. Văn minh Ấn
Hà có chừng 30 ngàn năm, văn minh Âu Lạc có tệ cũng mười ngàn năm.
Vì
sao dùng óc địa phương để phá hủy những điều được xây đắp qua thử thách
với thời gian. Bạn phát âm không phân biệt hỏi ngã là chuyện của bạn,
do cha mẹ sinh ra trong vùng nói như vậy, hãy tiếp tục tự do ấy, người
Huế có chỗ nói: ‘âm dạc’, ‘về dà sớm” thay cho âm nhạc, nhà cửa. Nhưng
chính vì quyền lợi của bạn và của chung hãy cố sức đến một thuận hợp.
Văn là người, không cần những tác phẩm lớn, chỉ vài dòng đủ để tả nhân
dạng của người viết. Bạn đừng lo, lối phát âm đặc thù của từng vùng sẽ
không mất đi; ngày nay kỹ thuật ghi âm dư sức đưa chúng vào thư viện hay
bảo tàng viện xướng âm.
Một trong những điểm chính yếu phim My Fair Lady là
giọng nói ấn định chỗ đứng xã hội của bạn. Cô gái bán hoa phải đi học
ngõ hầu có điều kiện cần (chưa đủ) để nhập vô giai tầng quý phái. Không
biết bây giờ thì sao, chứ thập niên 1960, Úc vẫn còn phân biệt người nói
kiểu uneducated (heoz trong chữ house) và educated (haoz trong house)
nhưng nhờ trường học, ai cũng đánh vần như nhau.
Audrey Hepburn trong vai cô gái bán hoa
Tiếng Anh hiện nay là kết quả dung hợp giữa tiếng địa phương (Anglo Saxon) và tiếng gốc La Tinh qua vụ Quận Công Normandie chiếm đảo quốc nầy 1066. Cùng với những ưu điểm tự thân, ngôn ngữ nầy nhờ hổ trợ của đế quốc Anh và vai trò của Mỹ trên chính trường quốc tế, đã hiện diện khắp nơi. Chiến tranh lạnh đã đưa tiếng Anh đến bốn góc trời với phương pháp trực tiếp không trừu tượng như lối dạy tiếng Pháp (định nghĩa và công thức như toán hoc). Trong một ấn bản chừng 1982, tuần san Times nói ban biên tập của họ tiếp tục đẩy mạnh làm cho Anh ngữ trở nên phổ quát như âm nhạc!? Tham vọng quá đáng nhưng người Mỹ đã gần như thành công diệt trừ sự khác biệt giữa British English, American E, Australian E, Canadian E ...còn cách xa Indian English.
Thế
nhưng ngay trên Liên Bang Bắc Mỹ nầy vẫn có một vụ ngôn ngữ thụt lùi
như việc hung hăng kiểu Mathieu Trần, chỉ dùng dấu ngã mà không ai hiểu
lầm, vì xứ Huế noái dư rứa; đúng vậy, không thể hiều lầm vì chỉ nói
những việc như cầm cuốc, thêm cỏ vào chuồng heo; không nói đến những
phạm trù như vùng phi tưởng, phi phi tưởng. À mà quên, đi lạc rồi.
Người
da đen vẫn quay quắt như trong một câu hát nhiều nghĩa: I want to go
home but no home to go. Ưu lo về một quê nhà xa xăm mờ ảo đã thấm vào
máu, thành một thứ ‘gene’ từ thời đau buồn nộ lệ, và thời giải thoát với
những nỗi buồn và khổ đau khác kiểu mới. Tuần báo Cosmopolitain, tuy
chuyên về thời trang, 40 năm trước, đã in một bài tường thuật rất cảm
động về một cuộc đi tìm nguồn gốc thành công. Lữ hành kiêm ký giả đã tìm
gặp nơi vùng đất Phi Châu nhiệt đới hình bóng chân thật của tổ tiên,
vẫn làm những việc như xưa; nhưng ông phải trở về Mỹ như Lưu Nguyễn đến
Thiên Thai vẫn phải hỏi thiên tiên đường đâu về quê cũ. Hầu như đây là
trường hợp duy nhất.
Trong
lúc ấy, nhu cầu tâm lý, tuy hướng về một nơi mơ hồ, đã nẩy sinh một số
khuynh hướng muốn khai thông sự ưu uất bởi kẻ có lòng thì ít bên cạnh
những hoạt đầu…. Người da đen được khuyến khích theo Muslim qua luận cứ
tổ tiên của họ là người Muslim bị bắt làm nô lệ và ép theo Thiên Chúa
Giáo. Khuynh hướng bạo động được thổi phồng và hấp dẫn cho nên việc cải
đạo thành hình rộng rãi ở các nhà tù. Mơ ước một quê hương một vùng đất
được thêm một chút cụ thể dù còn ở danh từ đó là tổ chức Islam Nation
của Farakhan. Xưa kia, người da đen thiết tha có con đi học chung với
các trẻ em khác, đã phải nhờ chính quyền hộ tống vào trường, thì nay các
lãnh đạo chủ trương mở trường học riêng cho người da đen.
Dài
dòng như trên chỉ muốn nói ý niệm về một căn cước riêng cần có thêm một
yếu tố khác là ngôn ngữ. Họ muốn thay tiếng Anh bằng Ebonic. [Ebony là
gỗ đen như gỗ mun làm đủa, cộng với phonetic thành ebonic]. Nhưng ebonic
chỉ là một hạ phẩm của tiếng Anh, khai thác lối đọc và viết của người
da đen, ví dụ bỏ những phức tạp văn phạm như số nhiều, bỏ những hậu biến
inflection; ví dụ: they are young; they parent mà không dùng their. Họ nói người da đen bị ép học thứ tiếng của người da trắng.
Khi
phải sinh sống với người cai trị thuộc địa như Pháp và Anh, dân bản xứ ở
các hải đảo phải bày ra tiếng Créole. Lời của bản nhạc Day O nói về tàu chuối ở Jamaica với tiếng hát Belafonte mang những thành ngữ như me wan go home. Ở hòn đảo thần tiên Tahiti, ma lécole thay cho mệnh đề Je vais à l’école; trong đó đại danh từ ngôi nhất rút lại còn chữ “me”, động từ aller chỉ còn ngôi thứ ba va
cho mọi thì mọi cách, đọc qua đọc về thành “ma lécole”. Sự biến chế
thành Creole không có gì đáng cười, nó có thể khởi xuất một diễn trình
16 ngàn năm mà môn ngữ học đã nêu ra. Đó là một nhu cầu cần diễn tả; ví
dụ vì không bao giờ được phép nói chữ hôn nên phải gọi bú mồm.
Nhưng
người da đen không cần phải chế ra một thứ Créole riêng gọi là Ebonic.
Người dân thuộc địa không được đi học, còn dân Mỹ thì xe đưa đón tận
nhà, cưởng bách giáo dục cho hết tú tài. Vỉ sao lại bỏ những inflection?
Inflection không phải là sáng chế của người da trắng mà đã có từ văn
minh Ấn Hà (Indus Valley) ba bốn chục ngàn năm trước. Nhưng cần biết
ngôn ngữ là cần câu cơm. Bạn không phân biệt hỏi ngã mà cố làm thánh
tướng, bạn viết nói tiếng ebonic không ai hiểu, làm sao người ta sẽ thuê
bạn, dù công việc ít giao tiếp. Chớ nên đi vào vết xe nầy.
Phản
ứng ebonic, viết bựa Việt ngữ được so sánh như người man rợ chặt cây
táo chỉ để ăn một trái táo, trái táo ngông cuồng, tự ái địa phương vặt.
Nhưng nhìn qua cách khác, cùng đi xuống với mọi đi xuống khác (và trong
xã hội, cùng đi lên thì đi lên hết như thi ca, nghệ thuật, kiến trúc, âm
nhạc …). Bỏ qua, phá hủy cái đẹp của tiếng Việt do người Việt, bỏ qua
cái đẹp của tiếng Anh bởi nhóm ebonic, cũng như sáng chế danh từ “khu
ỉa” cho khu trị bệnh đường tiêu hóa BV Nhi Đồng** nào khác chi người tài
hoa bỏ đi những lời âu yếm bên bến xuân mà chim phải ghen, bỏ qua đường
thơm bóng gầy tóc ngà, mà chết trong “cái lìn em hôi”. Nghe có buồn
không!?
ghi chú:
** hồi ký của Lâm Chương
| |||

No comments:
Post a Comment