Trong sự nghiệp của mình, nghệ sĩ Tùng Lâm tham gia hầu hết các lĩnh vực từ tân nhạc đến cổ nhạc, từ điện ảnh đến sân khấu kịch nói, từ chính kịch đến hài kịch. Sự đa tài của nghệ sĩ Tùng Lâm còn được thể hiện rõ ở nhiều vai trò bầu show, tác giả, người dẫn chương trình…
Ông vẫn thường tự hào mình là danh hài kiếm tiền được từ nhiều "đầu lương": Quảng cáo, biểu diễn, sáng tác kịch bản, đóng phim, dạy học, viết báo, diễn kịch, hát cải lương, ca nhạc, dẫn chương trình, hoạt náo viên và làm bầu.
Năm 1960, danh hài Tùng Lâm mở "Ban tạp lục" và tiên phong mô hình cho khán giả dự đại tiệc trong đêm diễn. Và thế là, rất nhiều thể loại được đưa vào đêm diễn như: Ca múa, kịch, nhạc, cải lương, độc tấu nhạc cụ, ảo thuật và tiếu lâm hội. "Ban tạp lục" ra đời, nghệ sĩ Tùng Lâm dẫn chương trình khiêm luôn bầu show.
Ông được biết đến là một nghệ sĩ đa tài bậc nhất Sài Gòn thập niên 60-70.
Ông kể: "Tiền thu vào các suất không có giờ để đếm. Cứ đổ đầy tủ rồi cuối tháng mới đếm một lần, gửi vô ngân hàng, phần thì vợ tôi mua vàng, kim cương cất trong các lon sữa. Mà chỗ cất là những chiếc tủ gỗ gọi là gạc-măng-rê – tiếng Pháp là garde manger, hay còn gọi là chạn chén, để không ai để ý.
Vậy mà tiền của cũng đội nón ra đi vì tôi vướng vào cờ bạc, nợ nần chồng chất. Cho nên mới có tâm trạng mà viết bài hát "Xập xám chướng" nhằm khuyên răn những người mê đánh bài hãy tránh xa thú vui nguy hiểm.
Bởi dễ dàng tìm được nên ăn xài phung phí. Đánh bài thâu đêm. Nhà hàng sang trọng, xe hơi mới ra thì đổi, có năm đổi 3 chiếc.
Vậy đó, "Ban tạp lục" tiền rừng, bạc biển, nhưng chính tôi đã xóa sổ nó từ cái máu đỏ đen của mình" (nguồn: Người Lao Động) - nghệ sĩ Tùng Lâm không che giấu quá khứ, và nói mỗi khi nhìn thấy những lon sữa thì ông lại nghĩ đến vàng bạc, kim cương một thời đã giã từ ông mà đi.
Tuy nhiên, vì kiếm tiền quá dễ dàng nên ông cũng phạm nhiều sai lầm để của cải mất hết.
Những năm cuối đời, nương tựa vào vợ kém 20 tuổi
Dù đam mê nghề nhưng tuổi già không cho phép nghệ sĩ Tùng Lâm tiếp tục lăn lộn. Ông đã từng đối mặt với cái chết khi đóng phim năm 2005. Lúc đó, ông bị đột quỵ vì cao huyết áp, may mà cấp cứu kịp.
Một lần khi ông lưu diễn ở Điện Bàn - Quảng Nam, bệnh cũ tái phát, người nhà phải đưa lên vùng biên giới Lao Bảo - Quảng Trị điều trị. Lần thứ hai ông ngã xuống khi đang diễn ở Buôn Ma Thuột, tưởng không qua khỏi. Lần đột quỵ thứ ba là khi ông đang diễn ở Khu du lịch Tân Cảng vào dịp Noel.
Những năm cuối đời, "quái kiệt" Tùng Lâm già yếu, đi lại khó khăn. Ông bị lãng tai và hay lẫn. Ông chỉ có thể đi lại quanh quẩn trong nhà, hiếm khi ra ngoài. Ông may mắn được người vợ kém 20 tuổi chăm sóc, lúc nào cũng bên cạnh.
Sinh hoạt phí của ông hằng ngày không nhiều. Ông không đủ sức đi diễn nên không có thu nhập, phụ thuộc vào tiền con trai gửi mỗi tháng và các đồng nghiệp, học trò gửi tặng. Học trò được ông lăng xê nay đều là những nghệ sĩ gạo cội như: Trang Thanh Lan, Trang Mỹ Dung, Trang Kim Phụng, Trang Kim Yến, Giang Tử, Duy Phương, Phương Hoài Tâm, Phượng Mai,...
"Ai cho tôi cái gì, tôi đều nhớ. Từ con cháu đến học trò, tôi không bao giờ quên...", ông nói trong một lần được nhóm nghệ sĩ Ngũ Long du ký tới nhà thăm.
Nghệ sĩ Tùng Lâm những năm cuối đời.
Và vợ kém hơn 20 tuổi.
Nghệ sĩ hài Tùng Lâm vừa qua đời vào lúc 5 giờ sáng nay, ngày 15/10/2023, thọ 89 tuổi. Sự ra đi của ông khiến nhiều người thương tiếc.
Nói về con người nghệ sĩ hài Tùng Lâm, nghệ sĩ cải lương Kim Tuyến cho hay, bà từng cộng tác với ông trong các chương trình đại nhạc hội thập niên 60. Trong mắt bà, nghệ sĩ Tùng Lâm là một người hiền lành, tốt bụng, thường tạo điều kiện, giúp đỡ đàn em trong nghề nên được nhiều người kính nể./-
Saturday, 14 October 2023
Hề Tùng Lâm: Danh hài cuối cùng của miền Nam yêu dấu./-Mt68
Tuấn Khanh
Tháng Tám 2023, nghe tin nghệ sĩ Tùng Lâm lại đau. Từ 10 năm nay, các chứng bệnh trong người của ông cứ thay nhau làm khó tuổi già khiến nghệ sĩ lẫy lừng từng làm cho Việt Nam cười ngả nghiêng giờ đây không thể nở nổi một nụ cười. Ông cứ im lặng gượng chịu những cơn đau ập đến qua từng ngụm nước. Saigon Nhỏ vừa có cuộc viếng thăm và chia sẻ với gia đình trong ngôi nhà nhỏ ở đường Ngô Tùng Châu (nay là đường Nguyễn Văn Đậu), quận Phú Nhuận.Năm sau, theo đúng trên khai sanh, nghệ sĩ Tùng Lâm bước vào tuổi 90, và là danh hài cuối cùng trong những gương mặt tài danh của nền sân khấu-kịch nghệ Việt Nam Cộng Hòa còn sót lại. Những tên tuổi, và là bạn bè thân thiết với ông, như Khả Năng, Phi Thoàn, Xuân Phát, La Thoại Tân… đều đã rời trần thế ra đi từ lâu.
Có lần, lúc còn khỏe, nhắc về những người bạn và thời oanh liệt trên sân khấu, nghệ sĩ Tùng Lâm nói trong giọt nước mắt chực rớt xuống “Mấy người đó bỏ tui đi hết rồi. Có lúc ngủ nằm mơ thấy họ ngồi với nhau cười nói, rồi quay qua hỏi tôi là ‘sao lâu quá chưa thấy lên đây?’, tôi giật mình ngồi dậy mà bần thần, vì không biết lúc nào đến lượt mình”.
Nghệ sĩ Tùng Lâm sinh Tháng Ba 1934 tại Sài Gòn, trên giấy khai sinh lúc đó còn ghi là Liên Bang Đông Dương. Ông gốc người Hoa, tên thật là Lâm Ngươn Phẩm. Tuy là người Hoa truyền đời, nhưng đến đời ông, thì không còn biết đọc, biết nói tiếng Hoa nữa, và yêu thương Sài Gòn như quê hương duy nhất của mình.
Nghệ sĩ Tùng Lâm, 1950 (file photo)
Gia đình nghệ sĩ Tùng Lâm là dòng dõi trọng chữ nghĩa. Tất cả 10 anh chị em của ông đều được đi học và khuyến khích làm người trí thức. Ba của ông làm nghề luật sư và nghiêm khắc trong việc giáo dục con cái. Dòng họ Lâm Ngươn tỏa đi khắp nơi sau năm 1975, trong đó có người chú là ông Lâm Ngươn Tánh (1928-2018) là Thiếu tướng Hải quân của Quân lực Việt Nam Cộng Hòa. Ông Tánh cũng là người tham gia cuộc hải chiến Hoàng Sa chống Trung Cộng trên cương vị Phó Tư lệnh Hải quân kiêm Tư lệnh chiến dịch.
Do gia đình nề nếp nên thú ham mê sân khấu từ nhỏ của ông Tùng Lâm bị ba ông cấm tiệt, không cho tập tuồng diễn trò. Chỉ có anh chị là thương, giấu ba, để đứa em út ca hát. Thậm chí người chị thứ chín còn bí mật rèn luyện ông đánh đàn mandolin, mà người cha sau này bất ngờ khi thấy ông cầm đờn biểu diễn.
Năm 1948, thấy có cuộc thi hát của Đài Pháp Á, tuyển lựa giọng ca thiếu niên, ông Tùng Lâm quyết đi thi và được anh chị theo bí mật cổ vũ. Sau khi đoạt giải nhất với bài An Phú Đông, ông dè dặt báo tin cho ba mình biết. Mới đầu người cha giận định đánh đòn vì thấy con cứ đi theo nghề đờn ca hát xướng, nhưng rồi khi biết ông Tùng Lâm đoạt giải nhất thì đành thở dài, cho theo số phận. Bà Thu Trang, người vợ sau này của ông kể rằng, chỉ từ khi đoạt giải thi hát, ông mới chính thức tập hát, tập trình diễn ở nhà, chứ trước đó, toàn trốn ra đồng để tập hát, sợ bị la.
Tới năm 1952, ông lại chiếm giải nhất trong cuộc thi tuyển ca sĩ cho Đài Sài Gòn với bài Tiếng dân chài của tác giả Phạm Đình Chương. Từ đó, ông mới chọn nghệ danh là Tùng Lâm.
Ít ai biết là nghệ sĩ Tùng Lâm từng có ban tam ca, cùng với nghệ sĩ Vân Hùng và nhạc sĩ Lam Phương. Ông Lam Phương lúc đó tập tành sáng tác nhưng chưa ra mắt tác phẩm mà chỉ nhập cuộc sân khấu bằng trình diễn. Cả ba ông hát cũng ăn khách, nhưng ông Tùng Lâm nhìn lại mình, nhận ra rằng với vóc dáng không cao ráo và cũng không đẹp trai như các tài tử lúc bấy giờ nên ông nghĩ mình cần tìm ra một con đường riêng và cuối cùng xin nghỉ.
Từ đó, sự nghiệp của danh hài có chiều cao chưa tới 1m55, nhỏ con, lanh lợi và có lối diễn xuất duyên dáng với cái môi trề bắt đầu cuộc chinh phục khán giả miền Nam. Bằng sáng tạo, với các câu chuyện thú vị hài hước của thể loại Standup Comedy, pha trộn một số tiểu xảo sân khấu, cái tên Tùng Lâm rực sáng ở các sân khấu miền Nam. Đến giữa năm 1958, trong một đại nhạc hội có tên “Minh tinh – Quái kiệt” tổ chức trong khuôn viên Dinh toàn quyền Norodom, nghệ sĩ Tùng Lâm được chính thức quảng cáo với biệt hiệu Tiểu quái kiệt Tùng Lâm.
Tại sao là Tiểu quái kiệt? Theo lời nghệ sĩ Tùng Lâm, quái kiệt thật sự của sân khấu Việt Nam, có thể nói cho đến bây giờ, chỉ có duy nhất là nghệ sĩ Trần Văn Trạch (1924-1994), em của nhạc sĩ Trần Văn Khê (1921-2015). Giai đoạn thuở nhỏ lúc còn lang thang ở các gánh hát, ông có đi theo học nghề nghệ sĩ Trần Văn Trạch. Ông học được từ ông thầy này rất nhiều ngón nghề. Sự nghiệp phát triển mãi đến về sau vẫn có nhiều thứ ông rút tỉa từ những bài diễn của nghệ sĩ Trần Văn Trạch. Đặc biệt trong loạt chương trình Tiếu Vương Hội phát trên truyền hình và ghi âm, những kiểu gây cười bằng cách bắt chước các loại âm thanh, tiếng động cũng từ ông thầy Trần Văn Trạch.
(file photo)
Là người luôn có nhiều sáng kiến trình diễn, nghệ sĩ Tùng Lâm đứng ra tổ chức các đại hội tiếu lâm hài hước (theo cách nói của ông), quy tụ nhiều cây hài hàng đầu Việt Nam cùng tham gia, tạo ra cơn sốt với khán giả. Đi cùng sự phát triển xã hội dân chủ ở Việt Nam từ thời Đệ nhất sang Đệ nhị Cộng Hòa, các tiết mục biểu diễn của nghệ sĩ Tùng Lâm ngày càng đi vào đời sống với các câu chuyện, ngôn từ châm biếm xã hội, phê phán đời sống. Không chỉ sân khấu, vào lúc truyền hình ở miền Nam phát triển, nghệ sĩ Tùng Lâm được mời tổ chức các tiết mục trình diễn thường xuyên trên đài, ghi âm kịch hài, đóng phim, đi biểu diễn ca nhạc… Gần như lĩnh vực nào ông cũng tham gia và được tán thưởng.
“Thời đó, ổng làm ra tiền ghê lắm. Sau mỗi lần đi diễn, hay đóng phim là ôm bao tiền về đổ vô tủ gạc-măng-rê (garde-manger), không đếm nổi. Rồi đi chơi hay đánh bài, ông cứ xách cái Samsonite, ém tiền vô cho chặt rồi mang đi”. Bà Trang kể, “Thời đó đâu có ai nghĩ sẽ tới ngày 30 Tháng Tư, nên có tiền thì cứ xài thôi”.
Trong thời kỳ miền Nam sản xuất phim màu và màn ảnh đại vĩ tuyến, nghệ sĩ Tùng Lâm tham gia cùng các bạn diễn Khả Năng, Thanh Việt và La Thoại Tân trong bộ phim Tứ quái Sài Gòn. Đây là một trong những bộ phim được báo chí Philippines, Nhật Bản, Hong Kong nhắc tới như một hiện tượng. Theo tâm tình của Châu Tinh Trì, vào lúc thực hiện phim Đội bóng Thiếu Lâm (2001), các “miếng” diễn hài của các danh hài Việt trong phim này được Châu Tinh Trì nghiên cứu rất kỹ, đặc biệt là kiểu diễn của nghệ sĩ Tùng Lâm, để áp dụng trong trường đoạn trên sân bóng.
30 Tháng Tư 1975 là cột mốc khó quên với tất cả nghệ sĩ miền Nam. Với ông Tùng Lâm, đó cũng là lúc ông không thể tự nhiên lên sân khấu được. Dù được miễn quân dịch Việt Nam Cộng Hòa do một lần đi diễn thời thanh niên, ông bị xe quẹt làm gãy tay, nhưng không có nghĩa là ông thoát khỏi danh sách lớp văn nghệ sĩ cần bị kiểm soát. Bạn thân của ông, danh hài Thanh Hoài, làm nhân viên Cục Xây dựng Nông thôn – một cơ quan mà chính quyền mới vô cùng không thích – bị ngừng diễn hoàn toàn, cho đến khi qua đời vào năm 2014 ở Sài Gòn. Lý do là kịch bản hài khi lên sân khấu, khó kiểm soát hơn ca nhạc hay văn chương, và hơn nữa, hài luôn rơi vào tình huống bị xét nét bởi ngụ ngôn và các câu ẩn dụ. Xã hội lúc đó căng thẳng và không biết đùa.
Nghệ sĩ Tùng Lâm, thời biểu diễn sau 1975 (file photo)
Nhờ người quen giới thiệu, từ năm 1983, ông về miền Tây, Hậu Giang để tham gia vào đoàn trình diễn của tỉnh. Thấy ông giỏi quản lý, quen biết nghệ sĩ và biết tổ chức chương trình, phía đoàn hát giao cho ông chức Phó đoàn, tức làm hết mọi việc, thay cho lãnh đạo. “Hầu hết nghệ sĩ cũ (trước năm 1975) phải chịu thôi. Mình đã nhất định theo nghề thì dù là cực khổ cách mấy cũng phải vượt qua”, ông Tùng Lâm nói. Ông chọn về quê vì ít bị rầy rà, và ngoài đi diễn thì còn được đoàn hát cho ăn cơm ngày hai bữa, đỡ cực hơn rất nhiều người. Cũng nhờ ẩn nhẫn mà nghệ sĩ Tùng Lâm sống được với nghề hơn mười năm, và gặp người vợ thứ hai của mình là diễn viên Thu Trang trong đoàn (người vợ đầu của ông là nghệ sĩ Bạch Lan Thanh, hiện vẫn còn ở Sài Gòn)./-
HỀ TÙNG LÂM TÊN THẬT LÀ LÂM NGƯƠN PHẨM CHÚ RUỘT LÀ PHÓ ĐỀ ĐỐC VNCH LÂM NGƯƠN TÁNH - (*Tùng Lâm hồi Mậu Thân 68 bị Cảnh Sát bắt rồi thả ra vì tình nghi VC nội tuyến trong đám Kim Cương??? Ai biết xin vui lòng xác nhận giùm)./-tcl/Mt68
___________________
Hề Tùng Lâm qua đời ở tuổi 90.
Bà Thạch Thị Thu - vợ của nghệ sĩ Tùng Lâm - cho biết sau nhiều năm chống chọi với bệnh tim mạch, ông đã trút hơi thở cuối cùng lúc 5 giờ ngày 15-10 tại nhà riêng ở quận Bình Thạnh, TP HCM.
Ông là nghệ sĩ hài được khán giả đặt nghệ danh là quái kiệt bởi nét diễn hài duyên dáng, cộng với tài ca hát, hoạt náo và diễn xuất trước ống kính. Sự nghiệp của ông tạo nhiều dấu ấn đẹp cho sân khấu hài và cả vai trò quản lý.Nghệ sĩ Tùng Lâm sinh 1-3-1934 tại Sài Gòn, ông tên thật là Lâm Ngươn Phẩm. Ông là con út trong gia đình 10 anh chị em. Thuở nhỏ, vì gia cảnh khốn khó, ông thường theo bạn bè ngao du đàn hát kiếm kế sinh nhai, có lúc phiêu bạt sang Campuchia , rồi ông được dạy học đàn và hát.
Năm 1948, đài phát thanh lúc đó , mở cuộc thi tuyển lựa ca sĩ nhí cho đài, cậu bé Lâm Ngươn Phẩm đoạt giải nhất. Năm 1952, ông lại giành giải nhất trong cuộc thi tuyển ca sĩ do đài phát thanh Sài Gòn tổ chức.Tên tuổi của ông vụt sáng từ đó. Sau hai lần đoạt giải, Tùng Lâm cùng với kịch sĩ Vân Hùng và nhạc sĩ Lam Phương hình thành nhóm tam ca rất ăn ý.
Họ nổi tiếng với các ca khúc: "Khúc ca ngày mùa", "Nhạc rừng khuya" (Lam Phương), "Ô mê ly" (Văn Phụng), "Đoàn lữ nhạc" (Đỗ Nhuận), "Ngựa phi đường xa" (Lê Yên), "Khúc nhạc dưới trăng" (Dương Thiệu Tước), "Thiên thai" (Văn Cao)… Sau đó, ông mới rẽ sang con đường diễn kịch, diễn hài.Sau ngày đất nước thống nhất, 9 năm ông làm phó đoàn Văn Công Hậu Giang là khoảng thời gian nghệ sĩ Tùng Lâm làm công tác dàn dựng, quản lý diễn viên, ca sĩ. Sân bãi nào đoàn ông đến diễn cũng đông kín khán giả.
Nhờ cái tài quán xuyến đúc kết từ "Ban tạp lục", ông xoay trở tình huống để đoàn hát đạt doanh thu. Nhưng rồi bảng hiệu cũng cáo chung khi khán giả có nhiều lựa chọn giải trí khác.
Các nghệ sĩ hài có tổ chức mừng thọ danh hài Tùng Lâm khi ông 83 tuổi. Các nghệ sĩ hài như: Mỹ Chi, Phúc Hậu, Phú Quý, Hoài Linh, Hồng Vân, Phước Sang, Hữu Nghĩa, Hồng Tơ, Trường Giang, Trấn Thành, Thúy Nga… đã đến chúc mừng ông.
