Chuyện bây giờ mới kể: Bức tượng “Thương Tiếc”
+1.jpg)
.jpg)
Bức tượng “Thưong Tiếc”, nặng 10 tấn, cao hõn 6m,
ðược ðặt tại cổng vào Nghĩa trang Quân ðội Biên Hòa
(Hình: vnrozier)
Khi cuộc chiến leo thang khốc liệt, nãm 1966 Nghĩa trang Quân ðội tại Hạnh Thông Tây, Gò Vấp, bắt ðầu không còn ðủ ðất ðể các tử sĩ VNCH yên nghỉ. Chính phủ nền Ðệ nhị Cộng hòa của Tổng thống Nguyễn Vãn Thiệu phải tính ðến việc thành lập một nghĩa trang mới và ðịa ðiểm ðýợc lựa chọn nằm dọc theo phía tay trái của xa lộ Biên Hòa (nay là xa lộ Hà Nội) nếu từ hướng Sài Gòn ði Biên Hòa.
Kiến trúc sý kiêm ðiêu khắc gia, Ðại úy Nguyễn Thanh Thu, ðược lệnh của Tổng thống Thiệu lên ðường ði Phi Luật Tân ðể nghiên cứu mô hình xây dựng Nghĩa trang Quân ðội Hoa Kỳ tại Manila (American Cemetery in Manila), ðược coi là một nghĩa trang ðẹp nhất Á châu.
Nghĩa trang Quân ðội Hoa Kỳ tại Manila
(Hình tác giả chụp tại thủ ðô Manila, nãm 2003, https://www.flickr.com/photos/
Nãm 2003, tôi ðã có dịp ðến Phi Luật Tân và viếng Nghĩa trang Hoa Kỳ tại thủ ðô Manilla [1]. Nghĩa trang có tên American Cemetery, ðây là nơi chôn cất thi hài quân nhân Mỹ và ðồng minh ðã nằm xuống trong cuộc chiến ở Thái Bình Dương vào thời thế chiến thứ hai.
Nghĩa trang mằn trên một khu ðất rộng 615,000 mét vuông, trồng cỏ xanh rì vây quanh là những hàng cây rợp bóng mát. 17,206 ngôi mộ chiến sĩ ðược ðánh dấu bằng các thập tự giá và xếp hàng thẳng tắp nhý một ðội quân thầm lặng. Ðiểm xuyết cho nghĩa trang là một vài tượng ðài kỷ niệm ghi những dòng chữ tưởng nhớ công ơn những vị anh hùng “vị quốc vong thân”.
Nghĩa trang Quân ðội Hoa Kỳ tại Manila
(Hình tác giả chụp tại thủ ðô Manila, nãm 2003)
Sau chuyến ði tham khảo tại Phi Luật Tân, Ðại úy Thu sẽ phải trình ðề án lên Tổng thống Thiệu ðể giao cho công binh xây dựng một nghĩa trang mới mang tên Nghĩa trang Quân ðội Biên Hòa. Ông còn gợi ý phải có một tác phẩm ðiêu khắc tại cổng vào nghĩa trang ðể nói lên sự tri ân của mọi người tại hậu phương trước những tử sĩ ðược chôn cất tại ðây.
Ðại úy Nguyễn Thanh Thu xin 1 tuần ðể suy nghĩ về dự án và trýớc khi ra về anh còn ðýợc Tổng thống Thiệu nhắc nhở bằng những lời rất thân tình: “Anh cần chú ý ðến ý nghĩa của nghĩa trang phải xoay quanh “cục nhưn” là bức tượng… Tôi ðặt nhiều hy vọng vào anh…”.
Tất cả mọi chuyện chỉ bắt ðầu một cách giản dị nhý vậy. Tuy nhiên, ðối với nhà ðiêu khắc Nguyễn Thanh Thu ðó là thời gian anh trãn trở nhiều nhất với những ý týởng của một nghệ sĩ sáng tạo cho một công trình mang tầm vóc quốc gia nói lên lòng tri ân của mọi ngýời ðối với những chiến sĩ ðã bỏ mình ngoài chiến trường.
Trong suốt một tuần lễ, hầu nhý ngày nào anh cũng có mặt tại nghĩa trang Hạnh Thông Tây ðể chứng kiến những cảnh tang tóc, ðau thương của vợ con tử sĩ. Nhà chứa xác ðầy nghẹt, những chiếc hòm chýa chôn còn mịt mù nhang khói tại những khu phải cãng lều bạt chờ chôn… trong khi trực thãng vẫn hàng ngày tiếp tục chở xác về nghĩa trang.
Ngày cuối cùng của một tuần tìm ý tưởng là vào một buổi trýa Thứ Sáu trên ðýờng từ Nghĩa trang Hạnh Thông Tây anh Thu ghé vào một quán nýớc gọi ly ðá chanh. Và ðây chính là giờ phút “ðịnh mệnh” khi anh nhìn thấy một ngýời lính thuộc binh chủng Nhảy dù ngồi trước những chai bia và hai cái ly…
Anh lính ngồi nói chuyện với cái ly thứ hai trýớc sự ngạc nhiên của chủ quán lẫn khách uống nước. Hình nhý anh lính là ngýời vừa thãm bạn ðược chôn cất tại Nghĩa trang Hạnh Thông Tây. Một ly anh cúng bạn và một ly anh uống. Anh ngồi vừa uống vừa nói chuyện với chiếc ly!
Cảm ðộng trýớc hình ảnh một ngýời lính khổ sở khi phải mất bạn, anh Thu cầm ly nýớc chanh bước qua bàn làm quen. Anh lính ngước lên nhìn anh Thu với vẻ khó chịu vì sự riêng tý của mình bị người lạ làm phiền và tiếp tục trở về với ly bia “cúng” bạn.
Anh Thu cũng bị lúng túng vì thái ðộ “bất hợp tác” của anh lính nhảy dù. Mấy cô bán hàng lại cười khúc khích, có lẽ các cô nghĩ nãy giờ có một người “ðiên” ngồi uống bia nói chuyện với cái ly và bây giờ lại thêm người “ðiên” nữa lân la ðến làm quen.
Ngýời lính tiếp tục gục ðầu ngồi ðộc thoại, phớt lờ những lời xã giao làm quen của anh Thu. Dường nhý anh tưởng bị quân cảnh hỏi giấy nên lẳng lặng móc bóp giấy tờ cho anh Thu mà không hề ngýớc mắt nhìn và tiếp tục uống!
Anh Thu cầm bóp trở về bàn mình và ghi lại tên anh lính: Võ Văn Hai, cấp bậc Hạ sĩ, binh chủng Nhảy dù, cả tên tiểu ðoàn lẫn KBC (Ðịa chỉ Khu Bưu Chính của quân lực VNCH). Khi anh Thu trả lại giấy tờ, Hạ sĩ Võ Vãn Hai nhét vào túi với vẻ bất cần, cũng không thèm ngước mặt nhìn lên.
Ðiêu khắc gia Nguyễn Thanh Thu
Khuya Thứ Sáu anh Thu mới bắt ðầu vẽ ðể sáng Thứ Bảy trình Tổng thống. Từ 8g tối ðến 6g sáng anh phác thảo ðýợc 7 bản vẽ trong tiếng súng và bom thỉnh thoảng vọng về Sài Gòn. Những ý nghĩ ở một hậu phýõng yên bình trong khi những người lính ngày cũng như ðêm xả thân ngoài chiến trường khiến anh Thu dồn hết tâm trí vào những nét vẽ của anh.
Anh Thu hôm ðó chỉ ngủ 2 tiếng thì bị ðánh thức bởi tiếng chó sủa, thì ra theo lời của vợ anh: “Có người ðến nhà mời anh ði trình dự án!”. Họ ðến sớm ðể mời anh ði ãn sáng trýớc khi gặp Tổng thống Thiệu. Lần trýớc ðây anh gặp Tổng thống ðể bàn về dự án tại Bộ Tổng tham mưu nhưng lần trình dự án lại là tại dinh Gia Long.
Lịch gặp Tổng thống vào lúc 9 giờ sáng nhý vì Tổng thống còn ðang tiếp khách nên anh Thu trong lúc ði lại trên hành lang dinh Gia Long bỗng nảy ra câu hỏi “Tại sao lại không vẽ Võ Văn Hai?”. Nghĩ là làm ngay. Anh tưởng tượng một bố cục dựa trên hình ảnh Hạ sĩ Hai ngồi nhớ bạn tại quán nước.
Anh trở ngay vào phòng Ðại tá Cầm, tùy viên của Týớng Thiệu, chụp một cây bút nguyên tử, lấy trong giỏ rác một bao thuốc lá và rút mảnh giấy bọc bao thuốc trở ra hành lang ngồi vẽ lại hình ảnh Hạ sĩ Hai.
Một lần nữa, “ðịnh mệnh” lại ra tay: trong 7 bản vẽ mang theo, anh Thu thấy bản cuối cùng, một “tốc họa” trên bao thuốc lá tại dinh Gia Long, là bản anh ýng ý nhất. Ðến khi vào gặp Tổng thống, anh trải 7 bản vẽ lên sàn nhà trước bàn làm việc, bản vẽ cuối cùng trên bao thuốc lá anh vẫn còn cầm trên tay.
Tổng thống Thiệu sau khi ði tới, ði lui ngắm 7 bản vẽ, ông nói: “Anh là “cha ðẻ” của dự án này nên theo ý anh, bức nào làm anh hài lòng nhất”.Phải nói, anh Thu là ngýời thật thà, chất phác, anh thẳng thắn trình bày:
“Thýa Tổng thống, nếu Tổng thống cho tôi chọn lại thì bản vẽ mới ðây tôi vừa nghĩ ra và vẽ vội trên bao thuốc lá lại là bản vẽ tôi ưng ý nhất… nhýng tôi sợ mình quá vô lễ ðể ðưa ra tại ðây”.
Tổng thống Thiệu vui vẻ và ðồng ý xem “tốc họa” trên bao thuốc lá. Ông cầm bản phác thảo Hạ sĩ Võ Vãn Hai về ngồi trên ghế ngắm nghía, một lúc sau ông nói: “Anh Thu à, người nghệ sĩ hay lãng mạn lắm mà chiến sĩ của mình thực tế hõn, họ cần một cái tên cho ðề tài, anh cho tôi biết ðề tài của bức hình là gì ðây?”.
Anh Thu lần lượt ðề nghị các tên: (1) Khóc bạn, (2) Tình ðồng ðội, (3) Nhớ nhung, (4) Thương tiếc và (5) Tiếc thýõng. Cuối cùng Tổng thống chọn tên “Thương Tiếc” cho bức phác họa Hạ sĩ Võ Vãn Hai ngồi nhớ bạn. Tổng thống còn nhắc nhở phải làm sao nói lên ðýợc ý nghĩa vừa thương tiếc bạn bè nằm xuống nhýng cũng phải thể hiện tinh thần chiến ðấu của ngýời lính VNCH lúc nào cũng vững tay súng.
Bất ngờ, Tổng thống yêu cầu anh vẽ một bản thứ hai lớn hõn, vẽ tại chỗ, ngay ở dinh Gia Long. Thế là với dụng cụ giấy vẽ, bảng ðen và các loại màu ðược cung cấp ngay theo yêu cầu, anh Thu bắt ðầu… “ra tay” trước mặt Tổng thống Thiệu và một số sĩ quan thân cận của ông.
Anh Thu có thêm yêu cầu cần một ngýời ngồi làm mẫu… và trong số các sĩ quan hiện diện, chính Ðại tá Cầm “xung phong” làm… ngýời mẫu! Thực ra thì hình ảnh Ðại tá Cầm mặc quân phục chỉnh tề, “ủi hồ láng cóng”, không thích hợp với hình ảnh ngýời lính thật sự nhưng ðó chỉ là một hình ảnh gợi ý ðể sáng tác cấp tốc.
Anh Thu còn xin thêm thêm 1 khẩu súng trýờng cho Ðại tá Cầm ðể trên ðùi, ðó là khẩu Garant M1 ðang ðýợc quân ðội sử dụng trên chiến trýờng… Anh cũng ðề nghị trong lúc anh vẽ, tất cả mọi ngýời miễn ðặt câu hỏi, vì nếu nhý thế anh sẽ mất sự tập trung trong sáng tác và sẽ thất lễ nếu anh không dừng vẽ ðể trả lời.
Khó khăn của anh Thu là phải hoàn thành tác phẩm trong một thời gian gấp rút, anh tâm sự: “Lúc bấy giờ, không biết có một ðiều xui khiến vô hình nào ðó mà tôi xuất thần phóng bút vẽ lại Hạ sĩ Hai… Không biết là tôi vẽ hay là ai nữa!”.
Nguyễn Thanh Thu
Sau khi Tổng thống Thiệu ký tên vào bức “tốc họa”, anh Thu chỉ có 3 tháng ðể hoàn tất công trình tượng ðài trước ngày 1/11/1967, ngày Quốc khánh của VNCH. Vấn ðề trýớc mắt là ði tìm “người mẫu” Võ Vãn Hai trong quán nước ngày trước tại Gò Vấp. Anh ðã tìm ðến ðơn vị của Hạ sĩ Hai và gặp vị Thiếu tá phụ trách ðơn vị.
Thoạt ðầu khi nghe anh Thu trình bày vấn ðề, vị Thiếu tá có vẻ băn khoăn, suy tính… nhưng khi thấy tận mắt bức họa có chữ ký của Tổng thống Thiệu, ông lại hãnh diện khi có người lính thuộc ðơn vị nhảy dù của mình ðược chọn làm biểu tượng cho người lính VNCH tại nghĩa trang…
Vị Thiếu tá còn ra lệnh cho tập họp ðại ðội với súng ống ðầy ðủ ðể anh Thu chọn “người mẫu”, vì theo ông, trong ðõn vị có nhiều ngýời cao to tới 1,7 hoặc 1,8 mét, còn Hạ sĩ Hai chỉ cao chừng thước 1,6… Chính ông Thiếu Tá cũng chọn ðược 4 người lính lực lưỡng trong hàng ðầu còn anh Thu thì chỉ réo tên Võ Vãn Hai ở gần cuối hàng quân.
Anh Thu ðược giao 5 người lính nhảy dù ðể làm mẫu cho bức tượng Thương Tiếc trong vòng 3 tháng. Anh cũng nói riêng với các “người mẫu”, sự thật anh chỉ cần Hạ sĩ Hai, nhýng tất cả ðều ðýợc nghỉ phép 3 tháng tại Sài Gòn với ðiều kiện chỉ ðược mặc quần áo dân sự ðể không bị quân cảnh làm khó dễ.
Anh Thu bên bản sao bức tượng “Thương Tiếc”
Chính hình ảnh Võ Vãn Hai ngồi tiếc thương bạn trong quán nước ðã ám ảnh anh Thu ðể sáng tạo ra bức týợng “Thương Tiếc” ngồi trước cửa Nghĩa trang Quân ðội Biên Hòa. Ngày ngày, anh Hai trong bộ quần áo dân sự ðạp xe lên nhà anh Thu, tại ðây anh thay bộ quân phục, với ba lô, súng ðạn ðầy ðủ ðể ngồi làm mẫu.
Một hôm, khi bức tượng gần hoàn chỉnh chỉ còn thiếu chi tiết khuôn mặt, anh Thu ðã cố tình ðể cho người lính ngồi một mình trong phòng, còn anh kín ðáo quan sát qua bông gió trên tường. Ðây là dụng ý của nhà ðiêu khắc muốn ðể anh ngồi một mình nhớ ðến người bạn ðã qua ðời.
Anh Thu có thể thấy từng ðường nét diễn biến trên khuôn mặt lúc anh lính ngồi buồn một mình và nhà ðiêu khắc ðã phác họa lại trên giấy khuôn mặt anh. Phần mình, Hạ sĩ Võ Văn Hai lại sợ ðã làm chuyện gì khiến Ðại úy Nguyễn Thanh Thu phiền lòng nên cho anh về sớm mà không biết ông ðã bí mật quan sát!
Khuôn mặt ngýời lính “Thương Tiếc” bạn ðýợc tái hiện qua bức týợng trong cuộc phỏng vấn
Khoảng 3 giờ sáng anh Thu thức dậy ðể bắt ðầu giai ðoạn hoàn chỉnh cuối cùng của bức tượng: nét mặt của người lính. Anh dùng ðèn cầy ðể lấy ánh sáng chiếu vào nhiều góc cạnh, qua ðó anh có thể sửa lại nét mặt người lính theo những gì anh phác họa.
Loại ánh sáng nhân tạo qua ánh ðèn cầy có tác dụng ðiều chỉnh các góc cạnh của tác phẩm theo hướng người nghệ sĩ di chuyển từ nhiều phía. Anh Thu hoàn toàn bị cuốn hút vào những cảm xúc trên khuôn mặt người lính. Ðó là những giây phút chỉ mình anh và nhân vật của bức tượng trong ánh sáng mờ ảo của cây ðèn cầy.
Sau một giấc ngủ ngắn, anh tỉnh dậy sáng hôm sau ðể quan sát và so sánh công trình của mình ðêm qua dýới ánh ðèn cầy với ánh sáng ban ngày. Anh mừng vì khuôn mặt của ngýời lính giữa ánh sáng tự nhiên ban ngày và ánh sáng nhân tạo từ ðèn cầy vẫn hiện lên một nét buồn ray rứt.
Nhý vậy là ðiêu khắc gia Nguyễn Thanh Thu có thể hài lòng với công trình nghệ thuật kéo dài 3 tháng của mình. Và chúng ta ðược chứng kiến pho tượng “Thương Tiếc” ngồi trước cổng vào Nghĩa trang Quân ðội Biên Hòa từ năm 1967 cho ðến sau ngày 30/4/1957.
Bức týợng “Thương Tiếc” ðýợc ðắp lại cho cuộc phỏng vấn
***
Chuyện bây giờ mới kể về bức tượng “Thương Tiếc” ðýợc viết lại theo nội dung cuộc phỏng vấn của Lê Xuân Trường với nhà ðiêu khắc Nguyễn Thanh Thu qua một video clip dài 36,57 phút vừa xuất hiện trên Youtube, bạn ðọc có thể theo dõi qua ðịa chỉ:
Cuộc phỏng vấn của Nguyễn Xuân Trýờng với ðiêu khắc gia Nguyễn Thanh Thu
Trong clip này, ở phần cuối dài hõn 5 phút, có ðề cập ðến thời gian ði học tập cải tạo của Ðại úy Nguyễn Thanh Thu. Anh tâm sự cuộc ðời của mình dính liền với tác phẩm Tiếc Thương, từ “danh vọng” ðến “thê thảm”. Tại trại cải tạo trong thời gian bị “biệt giam” 22 tháng trong “thùng conex” [2] với lời buộc tội: “Tướng lãnh, sĩ quan xong giặc rồi là hết, còn anh vẫn lưu lại tý tưởng phản ðộng qua tác phẩm….”.
Cán bộ trong trại chắc cũng chýa từng thấy bức tượng “Thương Tiếc” mà chỉ nghe ðồn qua người Sài Gòn vì bức tượng ðã bị giật sập và nấu thành kim loại sau nãm 1975. Khi ở trong trại ðýợc khoảng 8 tháng, có lần “quản giáo” trong trại ðề nghị anh Thu khai chỉ ðóng vai phụ giúp trong việc tạc tượng còn tác giả ðã ra nước ngoài!
Anh Thu ðã trả lời một cách khẳng khái rằng anh ðã “làm” thì anh “chịu”, tàu chìm thì anh chìm theo, máy bay rớt thì anh rớt theo, tượng chết thì anh chết theo… chứ không thể nào khác ðýợc. Anh Thu ðã phải trả giá về sự “ngoan cố” của mình, nhưng một “phép lạ” ðã xảy ra trên ðường ra pháp trường sử bắn…
Nguyễn Thanh Thu diễn tả lại cảnh vì sao anh bị… ðiếc
Người xem video clip này dễ dàng nhận thấy giữa người phỏng vấn Lê Xuân Trýờng và người ðược phỏng vấn, anh Nguyễn Thanh Thu, ðôi lúc không có sự “ăn ý” trong ðối thoại. Chỉ ở ðoạn cuối mới có câu trả lời tại sao anh Thu ðã bị “ðiếc” trong thời gian ði cải tạo khiến cho những ðối thoại trong cuộc phỏng vấn không ðược “trơn tru” như bình thường.
Nguyên do tại sao xin bạn ðọc theo dõi phần cuối câu chuyện bây giờ mới kể trên video clip ðã dẫn.
Bức tượng Thương Tiếc sau 30/4/1975
***
Chú thích:
[1] Xem thêm bài viết “Phi Luật Tân thời hậu SARS” tại:
[2] Thùng Conex: loại thùng bằng sắt ðể chứa hàng hóa trong quân ðội Mỹ ngày xýa, có kích thước khoảng 3 mét mỗi chiều. Ngày nay thường thấy loại thùng này lớn hơn ðược chuyên chở trên các xe container.
[3] Xem thêm bài viết “Nghĩa tử là nghĩa tận: Nghĩa trang Quân ðội Biên Hòa” tại:
http://chinhhoiuc.blogspot.