Cây Gòn - Cây thuốc quý

2/15/2022 8:59:00 AM

Dọc các con đường ở Việt Nam, những nơi có khu dân cư sinh sống, người ta thường trồng cây Gòn để lấy bóng mát. Cây Gòn còn gọi là Gòn gai hay Bông gòn, Kapok tree hay Silk-cotton tree (tiếng Anh), tên khoa học là Ceiba pentandra (L.) Gaertn., họ Gạo (Bombacaceae).

Đây là cây gỗ lớn có thân tròn thẳng, cao 20-30m hoặc hơn. Thân và cành lớn có gai ngắn hình nón. Các bộ phận non đều có màu xanh. Lá kép hình chân vịt, mọc so le, có 5-9 lá chét hình thoi, dài tới 20cm, gốc và chóp lá chét nhọn. Hoa lưỡng tính, màu trắng ngà, họp thành bông dày ở đầu cành. Đài hợp, có 5 thuỳ, mặt trong có lông nhung. Tràng 5, có lông nhung ở mặt ngoài. Nhị 5, chỉ nhị chẻ đôi. Bầu và vòi nhụy nhẵn, đầu nhụy hình đĩa có 5 thuỳ. Quả hình thoi, dài 12-15cm, đường kính 4-5cm, quả khô tự mở, trong quả chứa nhiều lông màu vàng nhạt, dài 1-3,5cm (bông gòn) và nhiều hạt tròn, màu đen, không dính vào sợi lông.

     

            
  Hình 1: Cây Gòn.                 Hình 2: Bông Gòn trong quả đã mở (nguồn: Internet)

Cây Gòn có nguồn gốc ở Châu Mỹ nhiệt đới, hiện nay được trồng ở hầu hết các nước nhiệt đới Châu Á như Ấn Độ, Srilanca, Myanma, Malaysia, Indonesia, Thái Lan, Campuchia, Lào, Nam Trung Quốc và Việt Nam. Từ các cây trồng, hạt phát tán đi khắp nơi và trở nên hoang hoá. Cây Gòn trồng bằng hạt hoặc giâm cành, sinh trưởng rất nhanh, sau 5 năm có thể cao 5-7m hoặc hơn. Cây sống được ở những nơi đất cằn cỗi, chịu được thời tiết khô hạn và có khả năng tái sinh khỏe từ chồi gốc sau khi bị chặt.

Thân cây Gòn chứa chất gôm, các sesquiterpenoid và isoflavon có tính chất chống ung thư. Hạt Gòn chứa 20-25% dầu, 22,5-31,6% protein, 15-26% các este, và các acid oleic, palmitic, stearic, vv. Dầu này có màu vàng sáng hay màu lục, không mùi, vị giống dầu Lạc, có thể dùng làm nhiên liệu sinh học, pha sơn và làm xà phòng.

Cây Gòn không chỉ cho bóng mát, nhiều bộ phận của cây này còn được sử dụng làm thuốc. Theo kinh nghiệm dân gian, nhiều nước ở Châu Á, Châu Phi coi cây Gòn như một loại thần dược. Vỏ cây có tác dụng lợi tiểu, làm săn da, hạ nhiệt, giảm đau. Gôm từ thân cây tiết ra dùng trị đau bụng, lỵ, rong huyết, tiểu đường loại II (liều dùng 4-10g). Lá non có tác dụng lợi sữa. Rễ Gòn sắc uống trị bệnh sốt rét.

Người dân Burkina Faso (Tây Phi) dùng vỏ cây Gòn nấu lấy nước chữa bệnh sốt rét, chữa ho. Ở Indonesia, nước sắc vỏ cây Gòn trị sỏi niệu và viêm niệu đạo. Ở Philippin, cây Gòn được coi là thuốc kích dục. Ở Myanma, người ta dùng rễ cây Gòn làm thuốc bổ và lá Gòn chữa bệnh lậu. Ở Ấn Độ, chất gôm của cây Gòn có tác dụng phục hồi chức năng, làm săn, nhuận tràng, trị một số bệnh đường ruột. Ở phía nam Ấn Độ, vỏ cây Gòn được dùng trị u bướu. Dịch ép rễ Gòn chữa đái tháo đường. Ở Java, người ta dùng các quả non để làm rau ăn, lá non làm thuốc lợi sữa. Hạt làm giá, dùng ăn sống hay xào nấu, có tác dụng làm tăng sự tiết sữa.

Ở Việt Nam, bông Gòn thường dùng để nhồi gối; một số vùng ở Nam Bộ sử dụng lá cây Gòn làm tăng sự tiết sữa cho các sản phụ. Theo lương y Kiều Bá Long, người dân ở đồng bằng sông Cửu Long cũng sử dụng cây Gòn để chữa trật khớp, bong gân hay gãy xương cẳng tay, cẳng chân. Bài thuốc như sau: cắt vỏ cây Gòn dài 10-15cm, rộng 3-5cm (tùy vị trí bị chấn thương), cạo bỏ lớp vỏ ngoài, rửa lại với nước muối, đập giập, quét lên một lớp bột Nghệ sền sệt rồi bó chặt với nẹp gỗ vào chỗ gãy xương. Sau 3 ngày thay thuốc mới. Bó liên tục 3-5 lần sẽ lành, cử động bình thường.

Cũng theo kinh nghiệm dân gian ở Việt Nam, dùng lá Gòn trị táo bón (lấy 10-15 lá tươi, rửa sạch. Sau đó, xay hoặc vò nát lá trong một lượng nước sôi để nguội vừa đủ, rồi lọc lấy nước để uống). Ngoài ra, người ta còn dùng vỏ cây Gòn 100g, cây Táo gai 50g, sắc uống thay nước để chữa bệnh gai cột sống. Sau 3 ngày đã thấy hiệu nghiệm.

Một công trình nghiên cứu tại trường ĐH Dược (ĐH Rhode Island, USA), TS. N.H.Nam, N.T. Vững và T.C. Khánh đã chứng minh phân đoạn butanol từ dịch chiết methanol của cây Gòn ở Việt Nam có hoạt tính kháng khuẩn, chống oxy hoá và ức chế sự hình thành mạch máu ở nồng độ 100 g/ml, không gây độc tế bào. Kết quả cho thấy tiềm năng sử dụng cây Gòn để điều trị bệnh ung thư và bệnh liên quan đến sự hình thành mạch.

Các thông tin trên chứng tỏ cây Gòn cũng là một cây thuốc quý. Tuy nhiên, cần kiểm chứng lại những công dụng theo kinh nghiệm dân gian và các nhà khoa học nên nghiên cứu tiếp để tìm ra thuốc mới từ cây Gòn, đặc biệt thuốc trị bệnh u bướu.


TSKH. Trần Công Khánh
Hội Bảo vệ TN&MT Việt Nam

 CÂY SƠ ĐŨA (SO ĐŨA)

So đũa  Người ta tin nó có nguồn gốc từ Ấn Độ hay Đông Nam Á và mọc ở những nơi nóng ẩm.

Còn gọi là dank kaa, angkea dey chhmol (Cămpuchia), phak dok khe (Lào-Viênchian), fayotier (Pháp).

Cây thân gỗ cao 5–15 m, rất hiếm khi tới 30 m trừ khi đất có độ màu mỡ cao hoặc được chăm sóc thường xuyên hoặc bón phân, mọc thẳng đứng, cành nhánh mềm, khá ít bị gãy khi gió mạnh. Phân cành lớn, mọc vòng, hơi rũ xuống.

Phát triển rất nhanh, có thể cao từ 4-6 m trong vòng 1 năm, vỏ tiết mủ đỏ. Lá kép lông chim chẵn, dài 15–30 cm, lá do 50-60 phụ hợp thành. Lá chét rất nhiều, tới 30 đôi, hình bầu dục, thuôn dài 25mm, rộng 8-10mm thường các lá ở giữa dày hơn các lá ở ngọn, lá bẹ rụng sớm. Hoa xếp thành chùm ở nách, thõng. Chùm hoa to, dài 7–8 cm, màu trắng đôi khi hồng hay cam tím, hình lưỡi liềm. Quả dài 30–35 cm, thẳng, thót lại ở gốc và đỉnh, thu hẹp và dẹp ở khoảng cách giữa các hạt, nhưng không chia thành đốt. Hạt rất nhiều hình quả thận, dẹt màu vàng sậm hoặc nâu, hạt có chứa chất độc saponin. Vỏ có chất màu đỏ và vàng.

Loài Tứ Quý

Cây thân gỗ cao 4-10 m, phân cành thấp. Vỏ ít tiết mủ đỏ, nứt nẻ, có màu xám nâu. Lá ngắn màu xanh bạc hơi xù xì, trái nhỏ dài 5-10cm không chia thành đốt, hạt nhỏ có hình quả thận, có chứa chất độc saponin. Hoa to có màu trắng dài 5 -15cm, hình lưỡi liềm.

                *Trái sơ đũa như đậu đũa vậy.

So đũa được trồng nhiều ở miền Nam Việt Nam chủ yếu để làm cảnh vì có hoa đẹp, đôi khi được trồng làm cây chủ cho cây hồ tiêu leo, còn thấy trồng ở Lào, Campuchia và nhiều nước nhiệt đới châu Á khác.

Cây sơ đũa rất dễ trồng ở vùng nhiệt đới, mau lớn và đặc biệt những con DÊ rất thích ăn lá sơ đũa khi cây còn thấp./-

 Quê hương của Lê ki ma

Lê ki ma (cây trứng gà), tên khoa học là Pouteria lucuma, thuộc họ Hồng xiêm (Sapotaceae), là tên gọi một loại cây ăn quả có nguồn gốc từ vùng núi Andes, Nam Mỹ. Mặc dù nó là một loại trái cây nhưng điều thú vị là nếu có phép lai giữa quả bơ và khoai lang thì kết quả của nó sẽ là quả trứng gà. Loại trái cây cận nhiệt đới mềm và ngọt này còn được mệnh danh là “vàng của người Inca”-một tộc người da đỏ ở Nam Mỹ. Người Inca rất yêu thích loại quả này và còn gọi nó là “cây sự sống”.

Quả trứng gà có nhiều lợi ích với sức khỏe.(Ảnh: Internet)

 Lê ki ma xanh có vỏ cứng, màu vàng nhạt, khi chín chuyển sang màu vàng cam, trái mềm, vị ngọt, bở như lòng đỏ trứng gà luộc (nên còn có tên gọi là quả trứng gà).

Lê ki ma có thể ăn tươi hoặc chế biến thành dạng bột (có thể bảo quản được 1 năm), được dùng để thêm vào trong các món bánh, kem, sữa lắc, salad, sinh tố,… và món tráng miệng có tên là Dulce de leche ở Peru và Chile. Hương vị của Lê ki ma là sự pha trộn giữa vị bánh kem caramen và bí ngô nhưng khô hơn một chút.

Lợi ích sức khỏe của Lê ki ma

Lê ki ma là loại trái cây có chỉ số đường huyết (GI index) thấp (2g đường tự nhiên trên mỗi 11g carbonhydrate).

Đây là một tin tuyệt vời đối với những người có ý định giảm cân. Thêm nữa, Lê ki ma được gọi là “siêu thực phẩm” bởi nó là nguồn chống oxy hóa mạnh  mẽ.

Quả Lê ki ma có chứa nhiều vitamin và khoáng chất như: Kẽm, sắt, can xi, ma-giê, phốt pho, beta carotene, chất xơ, potassium,… đặc biệt là niacin (vitamin B3). Niacin được chứng minh giúp giảm lượng cholesterol xấu LDL, tăng lượng cholesterol tốt HDL, hỗ trợ điều trị bệnh tiểu đường type 1, béo phì, dự phòng bệnh tim mạch, kích thích hoạt động của hệ thần kinh, chống trầm cảm. Vitamin B3 chủ yếu có trong các loại thịt cá, do vậy quả trứng gà là một lựa chọn thay thế với những người ăn chay hoặc thuần chay.

Một nghiên cứu được thực hiện vào năm 2010 đã phát hiện ra Lê ki ma có khả năng chống oxy hóa mạnh mẽ đối với làn da, đồng thời có khả năng kháng viêm, tái tạo mô.

Ở Việt Nam, Lê ki ma được trồng ở rất nhiều nơi và cho trái quanh năm, với những lợi ích tuyệt vời như vậy tại sao bạn không thử thêm loại quả siêu dinh dưỡng này vào thực đơn của mình. Nhưng lưu ý là dù tốt đến đâu thì các bạn cũng nên ăn nhiều một loại thực phẩm.

N.G (Tổng hợp)

Lãnh Mỹ A, 

Một Đặc Sản của Miền Nam ?

Phải là tơ tằm 100%; sau khi được xử lý, dệt theo phương thức thủ công đặc hữu, cho ra những tấm lụa mềm, láng mịn, sau đó được nhuộm trong dung dịch từ trái mặc nưa (Diospyros Mollis). Sau hàng trăm lần, nhuộm rồi phơi- phơi rồi nhuộm, những tấm lụa trắng khoác lên mình sắc đen tự nhiên, mà càng mặc càng lên màu đen bóng, tô lên nét đẹp nền nã và kiêu sa của người mặc

Lãnh Mỹ A đã từng là một trong những thứ đắt tiền nhất chỉ dành cho tầng lớp thượng lưu, quyền quý trong xã hội từ những năm đầu thế kỉ XX. Chỉ có những ông chủ, bà cả lắm tiền, nhiều bạc mới dám mặc thứ vải này mà cũng chỉ mặc vào những dịp quan trọng như lễ tết, đám tiệc hay làm quà biếu khi dựng vợ, gả chồng. Những thiếu nữ, quý bà ngày xưa, có được chiếc áo dài hay bộ bà ba may bằng lãnh Mỹ A là cả một niềm mơ ước. Chiếc quần lãnh đen được nâng niu cất giữ cẩn thận trong tủ như một báu vật.

Lãnh đang được sử lý nhuộm bằng nhựa quả mặc nưa.

Hưng thịnh thứ lụa đen huyền bí – Lãnh Mỹ A

Đến giờ nguồn gốc và tên gọi của lãnh Mỹ A – nổi tiếng ‘’ xứ tầm tang ‘’ nức tiếng xa gần vẫn còn là dấu hỏi lớn.Trải qua bao "cuộc bể dâu", từ một làng nghề trù phú đến chỉ còn vài hộ cầm chừng và giờ đây chỉ duy nhất gia đình ông Tám Lăng còn giữ nghề làm lãnh Mỹ A truyền thống. Cái thứ vải xa xỉ ngày trước vốn chỉ dành cho những chủ cả nhà giàu, giờ đây có cầm tiền muôn bạc vạn, chưa chắc đã mua được.

Theo lời kể của ông Tám Lăng, ngày trước vùng Tân Châu, Phú Tân (An Giang) bạt ngàn ruộng dâu. Nhà nhà nuôi tằm, dệt lụa. Trong trí nhớ của ông, thời đó có đến hơn 250 máy dệt và hơn 80 lò nhuộm hoạt động hết công suất. Trong đó, lãnh Mỹ A trở thành "đặc sản" nức tiếng Nam kỳ lục tỉnh và còn xuất sang Campuchia, Lào... Đó là thứ vải được dệt từ tơ tằm thượng hạng, nhuộm bằng mủ của trái mặc nưa với màu đen huyền đặc trưng nhưng phải qua vô số công đoạn rất cầu kỳ.

Những năm 1950 - 1960 được xem là thời kỳ thịnh nhất của lãnh Mỹ A. Có những ngày, vùng này tiêu thụ hơn 30.000 kg mặc nưa, chở xe tải từ Campuchia về. Chỉ có những ông chủ, bà cả lắm tiền, nhiều bạc mới dám mặc thứ vải này mà cũng chỉ mặc vào những dịp quan trọng như lễ tết, đám tiệc hay làm quà biếu khi dựng vợ, gả chồng.

Thế nhưng, đến những năm 1970, sợi nilon bắt đầu thay cho tơ lụa truyền thống. "Xứ tầm tang" chỉ còn lác đác vài hộ giữ nghề xưa. Gia đình ông Tám cũng từng không ít lần đóng khung dệt lãnh, chuyển sang nghề khác để cầm chừng. "Dân mình thì nghèo còn nilon rẻ, chắc. Chẳng trách lãnh Mỹ A dần lụi tàn. Nhưng mà, thương quá, bỏ không đành. Kinh tế thì lắm lúc trầm bổng. Lúc khó khăn, tôi cũng như nhiều hộ khác, phải tạm dừng nhưng rồi cũng quay lại vì trót thương nó rồi",

Năm 1990, một phụ nữ người Pháp tên Rose tìm đến xứ Tân Châu, mang theo chiếc quần lãnh Mỹ A, gõ cửa từng xưởng dệt để hỏi về loại vải chỉ còn là quá vãng này bởi trong vùng gần như chỉ dệt sợi nilon. Đến khi gặp ông Tám Lăng, cả hai như cá gặp nước. Và Lãnh Mỹ A như một lần nữa hồi sinh.

Lãnh Mỹ A chỉ được phơi bằng ánh nắng mặt trời không được sử lý qua nhiệt.

 

Tại sao lại gọi là Lãnh Mỹ A?

Đến giờ tên gọi lãnh Mỹ A vẫn còn là một bí ẩn nên tạm cho đây là tên riêng của loại vải này. Ngay cả ông Tám Lăng cũng không rõ lãnh Mỹ A xuất hiện từ khi nào, ở đâu và vì sao có tên gọi như vậy. Tuy nhiên, có 3 điểm làm nên lãnh Mỹ A truyền thống, đó là phải làm từ tơ tằm 100%, được dệt bằng phương pháp dệt satin 8 (phương pháp dệt khó nhất trong dệt tơ tằm) và phải nhuộm bằng trái mặc nưa.

Lãnh Mỹ A có những màu gì?

Lãnh Mỹ A chỉ duy nhất màu đen huyền.

Lãnh Mỹ A chỉ duy nhất màu đen huyền, không bao giờ phai màu, dù khi lụa đã rách. Lãnh luôn có một mặt bóng và một mặt mờ. Bề mặt lãnh mịn màng, đen bóng, càng dùng lâu càng trở nên óng ả. Khoác tấm Lãnh Mỹ A huyền bí lên người, bạn sẽ cảm nhận sự mịn màng của thớ lụa, và say với hương thơm mặc nưa dịu dàng, quyến rũ. Bạn cũng sẽ thấy mát rượi vào mùa hè và ấm áp những ngày đông. Đặc biệt, Lãnh Mỹ A mang hiệu ứng của da, của giấy và của lụa trên từng mét vải nên nó còn được gọi với cái tên thân thiết lụa sơn mài.

Ai đã sử dụng lãnh Mỹ A

Bộ trang phục được thực hiện bằng chất liệu lãnh Mỹ A

Năm 2006, Lãnh Mỹ A được nhà thiết kế Võ Việt Chung áp dụng trong loạt áo dài của anh và mang đi trình diễn nhiều nơi như Thượng Hải, Australia, New Zealand... Năm 2016, nhà thiết kế Công Trí tiếp tục sử dụng loại lụa này trong bộ sưu tập các loại váy liền thân dáng suông, váy chữ A, áo vest, áo sweatshirt...

Nguyễn Minh Công - người từng may quốc phục cho hoa khôi Nam Em thi ở Miss Earth 2016 - đánh giá Lãnh Mỹ A là chất liệu mang tính dân tộc, đòi hỏi tay nghề cao của nhà mốt. Anh cùng nhiều nhà thiết kế như Hằng Nguyễn, Huỳnh Tiên... tham dự show thời trang The Dreamers (Những kẻ mộng mơ) với tư cách tác giả của 75 mẫu thiết kế làm từ Lãnh Mỹ A và lụa Tân Châu. Một phần trong bộ sưu tập được bán đấu giá giúp trẻ em nghèo ở nhiều nơi - trong đó có vùng Tân Châu, An Giang.

Điểm ưu Việt của lãnh Mỹ A

Bề mặt lãnh Mỹ A bóng mượt, sóng sánh như '' ngọc đen''

Lãnh Mỹ A là “đặc sản” của Tân Châu - “xứ tầm tang”, được ưa chuộng bởi màu đen huyền bí, bề mặt bóng mượt, sóng sánh như “ngọc đen”.

Lãnh Mỹ A “nịnh mắt” người mặc, người nhìn, khi khoác tấm lãnh Mỹ A lên người sẽ cảm nhận được rõ hơn sự mịn màng của thớ lụa, say mê của hương thơm dịu dàng, quyến rũ. Đặc biệt thứ tơ lụa hảo hạng này giúp người mặc mát rượi vào mùa hè, ấm áp vào mùa đông, chất liệu lụa dai bền không hút nước, mặc càng lâu càng đen bóng, quý phái... Lãnh Mỹ A mang hiệu ứng của da, của giấy và của lụa trên từng mét vải nên nó còn được gọi với cái tên thân thiết - lụa sơn mài. Với những ưu điểm này, thời xưa, bộ quần áo may bằng lãnh Mỹ A là niềm mơ ước của bao thiếu nữ, quý bà, đó cũng là một món quà xa xỉ.

Nguồn: internet

CÂY VÀ TRÁI DÂU NHƯ THẾ NẦY ĐÂY - ÍT AI BIẾT CÂY DÂU LỚN, NHỎ RA SAO !./- Mt68