MỘT CHÚT LÝ GIẢI ĐÓ ĐÂY VỀ CỌN NƯỚC Ở LAI CHÂU CỦA NGƯỜI SẮC TỘC THÁI./-TCLãnh

* Từ Tôn Thất Tuệ- Georgia-USA

 Ở Huế có phương pháp "đạp nước" đạp để vận chuyển một dây sên (chaine) gồm những hộc nước móc từng khúc nối. Các hộc nầy không kín mít nhưng nước chảy không hết; ước chừng khi nước còn 90% thì hộc nghiêng đổ nước ra để dược dẫn vào ruộng. Nói khác nếu ngưng đạp thì nước trở lại ao hồ.

*Đạp nước ở Huế.

Từ đó tôi nghĩ đấy là nguyên tắc của các cọn, các bánh nước. Dòng nước làm cho bánh xe quay; tại mỗi căm bánh xe có móc những cái thùng hoặc kín hay không kín, các thùng nầy sẽ nghiêng đổ nước ra khi ngang qua đĩnh cao nhất (apex).

Cách đây 20 CS Quảng Ngãi muốn làm cái đập chận sông Trà Khúc thành cái biển để làm khu ăn chơi cờ bac trên nước. Quá sức nguy hiểm cho cả đời sông Quảng Ngải về luân lý,  cách mưu sinh, và tiêu diệt môi sinh theo dòng sống đến biển.

Dân Quảng Ngãi xưa cho rằng cá bống Trà Khúc là số một trên thế giới nhất là cá bống kho khô.

*Bánh Xe nước Sông Trà Khúc- Quảng Ngãi.

Phạm Xuân Đài có viết bài dài về con trâu, và đây nói trâu kéo nước: Vào những năm giữa của thập niên 1940 khi tôi bắt đầu ôm vở đi học vỡ lòng ở trường làng – làng Đông Bàn, thuộc khu vực Gò Nổi, phủ Điện Bàn – thì một trong những địa điểm tôi thích ghé đến để chơi và ngắm nghía nhất là cái xe trâu đưa nước vào ruộng. Xin nói ngay về tên gọi “xe trâu” vì nó rất dễ gây hiểu lầm: đây không phải là chiếc xe dùng để chuyên chở đồ đạc hàng hóa do trâu kéo, mà như vừa nói ở trên, là một hệ thống công cụ hoạt động bằng sức kéo của trâu nhằm làm quay một cái bánh xe lớn múc nước từ dưới sông, đìa lên để đưa vào ruộng. Nguyên tắc của bộ máy này là con trâu đi vòng tròn làm quay một cái trục thẳng đứng ở giữa (giống như trường hợp ép mía), trên trục này có ráp một bánh xe răng cưa bằng gỗ nằm song song với mặt đất, khi trâu đi vòng tròn thì bánh xe này quay, giống hình ảnh một cái đĩa hát đang chạy. Lực quay này được chuyền bằng hệ thống răng cưa sang một bánh xe đặt thẳng đứng, làm quay một cái trục nằm ngang, mà đầu bên kia có gắn một bánh xe lớn làm bằng gỗ và tre, có mang những ống đặt xiêng xiêng, khi quay thì bánh xe này múc nước đổ lên máng xối để từ đây vào đường mương dẫn đến ruộng. 

*Các "Cọn Nước" ở Nàng Khương- Lai Châu

Cái bánh xe múc nước này giống hệt như những cái xe nước đặt trên sông Trà Khúc gần thị xã Quảng Ngãi (được đặt tên một cách vừa thơ mộng vừa kỳ bí là Long Đầu Hý Thủy – đầu rồng giỡn nước), chỉ khác là một bên được chuyển vận bằng sức trâu, một bên bằng sức nước chảy của dòng sông./-tttuệ

CÁC BÁNH XE "TÁT NƯỚC TỰ ĐỘNG" NẦY CÓ TÊN ĐỊA PHƯƠNG LÀ CÁC "CỌN NƯỚC" TẠI BẢN NÀ KHƯƠNG, TỈNH LAI CHÂU - CỰC ĐÔNG BẮC GIÁP VỚI LÀO./-TCLãnh

PHÁT MINH NẦY ĐÃ CÓ TỪ LÂU ĐỜI CỦA DÂN SẮC TỘC VÙNG LAI CHÂU- ĐÂY LÀ MỘT CÔNG TRÌNH HOÀN TOÀN THỦ CÔNG ĐỂ ĐƯA NƯỚC TỪ DƯỚI SUỐI THẤP LÊN CÁC THỬA RUỘNG NẰM VỊ TRÍ CAO HƠN- MỘT SÁNG CHẾ ĐẶC THÙ CỦA DÂN TỘC MIỀN NÚI LAI CHÂU./-TCL 

Khám phá những "cọn nước" Nà Khương, Bản Bo

Không biết từ bao giờ hình ảnh những chiếc cọn nước như những bánh xe khổng lồ, chậm rãi quay những vòng quay đều đều bên dòng suối đã trở thành nét đẹp đặc trưng của người đồng bào dân tộc Thái tại bản Bo, Tam Đường. Quá trình làm mỗi chiếc cọn nước là cả một kỳ công như những bí quyết được truyền lại từ nhiều thế hệ. Tất cả vật liệu làm cọn đều có nguồn gốc từ trong tự nhiên như: tre, nứa, gỗ, mây, vầu,… Hình dạng của chiếc cọn được định hình bời phần guồng, trục quay, hàng trăm năm qua nó trở thành bộ khung vững vàng. Tùy thuộc vào kích thước cọn nước để xác định độ dài tương ứng và số lượng của các nan cọn. Nan cọn được nối với trục quay thành khung vững chắc bằng cách đục lỗ khéo léo trên thân trục tương ứng với số nan sao cho vừa khít, sau đó cố định bằng những sợi dây mây, dây rừng dẻo dai.

Tiếp đó là đến công đoạn làm xung quanh vành khung cọn, người thợ đặt các cánh quạt đan từ phên tre để cản nước, tạo lực đẩy guồng quay. Còn những cây vầu già nhỏ và dài sẽ được dùng để cố định vòng ngoài cho cọn không bị xô lệch khi quay, đồng thời, gắn các gầu múc nước bằng ống tre. Lực đẩy của nước khiến guồng quay liên tục để gầu múc nước, đến tầm cao nhất định thì các gầu bắt đầu dốc nước vào các ống dẫn đưa nước tưới cho những thửa ruộng bậc thang quanh đó.
 

Người dân địa phương đang hoàn thành công đoạn cuối cùng của một chiếc cọn nước mới.

Cọn nước không ầm ầm tiếng máy, không hao tốn nhiên liệu hay điện năng như những chiếc máy bơm, nhưng giá trị của nó thì không hề thua kém. Cọn nước chính là những bánh xe khổng lồ nhẹ nhàng, chậm rãi quay hết đêm này sang ngày, như một “động cơ vĩnh cửu”. Ngoài phục vụ cho sản xuất nông nghiệp, ngày nay, những chiếc cọn nước này đã trở thành nét đặc trưng riêng của du lịch bản Nà Khương nói riêng và của xã Bản Bo nói chung. Cứ đến mùa khô hàng năm, khi những chiếc cọn nước bắt đầu quay cũng là thời điểm hàng nghìn du khách thập phương đổ về đây để thăm quan và trải nghiệm.  Trao đổi với chúng tôi về việc khai thác du lịch của xã Bản Bo, ông Nguyễn Sỹ Tiện – nói: “Tại bản Nà Khương của xã Bản Bo có một đặc thù là vào mùa khô người dân nơi đây bắt đầu dựng lên những chiếc guồng nước để lấy nước tưới tiêu phục vụ cho sản xuất nông nghiệp và thường làm sau Tết Nguyên đán. 

Tuy nhiên, để phục vụ cho mục đích du lịch thì xã Bản Bo đã đôn đốc, chỉ đạo bà con Nhân dân dựng những chiếc cọn nước trước và sau khi mùa mưa kết thúc. Ngoài ra, xã cũng hướng dẫn bà con phát triển các dịch vụ du lịch như văn hóa, văn nghệ, khu dừng chân, ẩm thực đặc trưng của đồng bào dân tộc Thái, Lào tại đây để sớm đón du khách đến thăm quan và trải nghiệm”.

Không đơn thuần chỉ là một công trình thủy lợi, chiếc cọn nước đã trở thành một biểu tượng, là bản sắc văn hóa độc đáo, là chứng nhân cho một nền văn minh lúa nước, góp phần làm phong phú cho nền văn hóa các dân tộc. Gắn liền với đời sống nhiều thế hệ, chứa đựng biết bao tâm huyết và trí tuệ của đồng bào dân tộc, nên bảo tồn những vòng quay của cọn nước cũng là gìn giữ một lối sống trong lành, gần gũi với thiên nhiên của đồng bảo dân tộc thái nơi đây./-

Cầm Thanh