THÊM MỘT CHÚT VỀ LAI LỊCH QGHC- CÁM ƠN HUYNH TRƯỞNG TTTUỆ./-TCL

Thi vô ra QGHC 1910

Nước Tàu khi bị thụt lùi chỉ còn như xơ mướp. Cho nên hậu bán thế kỷ 19 các ông con trời đặt ra vấn đề phú cường 富强, tìm xem trong Cửa Khổng Sân Trình có chi hay. VN mình cũng làm theo. Lê Minh Khai blog tìm ra được một đề thi và bài làm trong kỳ thi làm công chức năm 1910 phản ảnh mối âu lo ấy. Tác giả chỉ nói “civil service exam”; độc giả tự hỏi phải chăng trường Hậu Bổ Huế hay tại Quốc Tử Giám.

Năm 1896, vua Thành Thái đã lập trường Quốc Học để dạy tiếng Pháp thứ ngôn ngữ lúc ấy nhà vua thấy cần thiết để giao tiếp rộng rãi (liệt quốc chi giao). Vua đề cập sự thiếu hụt của Quốc Tử Giám chỉ có từ chương.

Dưới đây là tóm lược bài viết tiếng Anh của Lê Minh Khai. Phiên âm Hán Việt người dịch thêm bằng cách dùng Từ Điển Hán Việt Thiều Chửu.

Bài làm tuy không ra khỏi Khổng Học có nhắc đến dân chủ Âu Mỹ.

Đề thi

chiến quốc chi thế, thì hầu chuyên sự phú cường, Mạnh hiền khước ngôn nhân nghĩa, đương thần chỉ vi vu khoát không ngôn, tiên nho vị kì cứu thì cấp vụ. chiết trung nhi

luận, nhị thuyết hà như. phu cổ kim hữu dị, phong hội hà thường, luận trị giả dục thượng nhân nghĩa xả phú cường, thì chỉ chi nghi hồ phủ dã.

Thời chiến quốc, các vương bá chư hầu chỉ nhắm đến thịnh vượng và uy lực. Thánh hiền Mạnh Tử không chấp nhận mà chỉ thuyết về nhân nghĩa. Thời ấy nhiều người cho việc nầy là không thực tế, trống rỗng, tuy các tiên nho thấy khác, bảo rằng lời Mạnh Tử mang một sứ mệnh khẩn thiết để thay đổi chiều hướng xấu xa của thời đại. Để cho công bằng, hãy lượng định xem xét hai lập trường ấy ra sao. Chuyện xưa và chuyện nay khác nhau, các điều kiện khách quan đã thay đổi. Xin hãy luận thích hợp hay không thích hợp trường hợp các nhà hành chánh cai trị chỉ nêu cao nhân nghĩa mà bỏ phú cương.

Bài đáp:

chiến quốc chi thì, tranh thành dụng địa,thì hầu thượng phú cường, chế sản minh luận

.Mạnh tử khước ngôn nhân nghĩa, nhiên ngôn nhân nghĩa nhi bất ngoại nông tang giáo dưỡng đẳng

thật sự, vị thường thiên xả phú cường dã. Thì hầu bất sát nhi chỉ vi vu khoát

không ngôn, hậu nho vị thì hầu cấp ư phú cường,nhi Mạnh Tử chuyên thuyết nhân nghĩa, vi cứu thì chi cấp vụ 。Chiết trung nhi luận chi,nhị thuyết bất túc dĩ tri mạnh tử dã 。

Thời chiến quốc, chiếm thành, lấy đất là một trong những phương cách vương bá chư hầu gia tăng thịnh vương và củng cố sức mạnh. Trong lúc ấy Mạnh Tử chủ trương nhân nghĩa; nhưng nhân nghĩa (theo ngài) không gì khác hơn là các vần đề thực tế; đó là canh tác và giáo dục. Như vậy Mạnh Tử không bao giờ chủ trương bỏ thịnh vương và quyền lực.

Vua chư hầu không thấu triệt và dám cho lời Mạnh Tử không thực tế và trống rỗng. Hậu nho nói rằng vương bá phong kiến gấp rút tạo ra phú quyền và nói rằng Mạnh Tử chỉ biết nhân nghĩa. Nói cách nào chăng nữa, ý nghĩ của Mạnh Tử không được hiểu đầy đủ.

phu cổ kim hữu dị,phong hội hà thường, nhi sở dĩ trí trị chi đạo tắc nhất. Đương cạnh tranh kịch liệt chi thì, phi nhân nghĩa bất túc dĩ bảo hòa bình, diệc phi phú cường bất túc dĩ tranh ưu thắng. Quan Âu Mỹ dĩ cứu thế đồng bào vi chủ nghĩa, nhi trù khoản chi tiêu chi sách, thường xuyên dự bị chi binh, vị thường bất dĩ vi quốc gia chi yếu quyền. Cư kim luận trị, dục thượng nhân nghĩa nhi xả phú cường, khởi thì chỉ chi nghi nhiên tai 。

Xưa nay khác nhau; các điều kiện mới chưa từng thấy nhưng phương thức thực hiện một nền cai trị thích đáng thì không thay đổi, bao giờ cũng giống nhau. Vào thời cạnh tranh gay go mà không có nhân nghĩa thì không có hòa bình; không có phú cương thì không có vị thế ưu thắng.

Hãy xem Âu Châu và Mỹ Châu. Hai châu lục nầy lấy việc bảo vệ dân chúng làm chủ nghĩa căn bản. Ngân sách dồi dào, quân sĩ hùng mạnh ứng chiến túc trực là hai cột trụ chống đỡ bảo vệ các quyền căn bản của quốc gia. Nhìn từ quan điểm thượng tầng bao quát, cai trị, điều hành quốc sự mà chỉ lo nhân nghĩa, không lo phú cường giàu mạnh thì làm sao gọi là thích đáng được!

Vua Thành Thái lập QH

vua Thành Thái lập trường Quốc Học chỉ dụ thành lập Quốc Học Emperor Thành Thái's edict to establish the Quốc Học Lê Minh Khai N ăm 1896,...